روینشتنا گەنگەشەی دەستپێکر (ل بەرواری 7/ 7/ 2026) ب پەیڤا پێشوازیکرنێ ژلایێ رێڤەبەرێ سەنتەرێ فیدرالیزمی (د. نجم الدين محي الدين ياسين) بو مێهڤانان، دگەل خولەکەکا بێدەنگیێ بو گیانێ شەهیدان، رێڤەبەرێ سەنتەری جەخت لسەر گرنگیا روینشتنێ کر، ژبەر کو گەنگەشە لسەر دیارترین ئاریشێن دناڤبەرا حکومەتا فیدرالیزمی و حکومەتا هەرێما كوردستانێدا دکەت کو هەتا نوکە ماینە بێ چارەسەری، ولسەر گرنگیا نیاسینا ئەڤان ئاریشان لدویڤ ڤەدیتنەکا زانستی یا ئەکادیمی و دروستکرنا ڤەکولینێن زانستی دەربارەی بابەتی ب ئارمانجا وەبەرهێنانا دەسکەفتێن وێ د چارەسەریا ئەڤێ ئاریشێدا.

هەروەسا (د. داود سليمان اتروشي) سەرۆکێ زانکۆیا دهۆكێ د پەیڤەکا خو دا جەخت لسەر گرنگیا دامەزراندنا سەنتەری کر ب مەرەما دانانا دەزگەهەکێ ئەکادیمی بو خواندن و ڤەکولینێن فیدرالیزمی وپلاتفورمەکێ زانستی یێ تایبەت ب هەر تشتەکێ گرێدایی ب فیدرالیزمێ ڤە ل عیراقێ ، دگەل گرنگیا مفاوەرگرتنێ ژ شارەزای و سەربورێن سەنتەرێن بیانی و مفاوەرگرتن ژ تاقیکرنێن جیهانی یێن سەرکەفتی د جیبەجێکرنا فیدرالیزمێدا بو عێراق و هەرێما کوردستانێ.

زنجیرا گەنگەشێ ئەڤان تەوەرێن ل خوارێ بخوڤەدگریت:

تەورەرێ ئێکێ: ئاریشا دابەشکرنا بسپوریێن دەستوری دناڤبەرا دەسهەلاتا فیدرالیزمی و دەسهەلاتا هەرێما كوردستانێدا.

سمینار هاتە پێشکێشکرن ژ لایێ: پ. ه. د. كاروان عزەت بەربهاری

سمینارا ئەڤی تەوەری ئەڤان هزرێن سیاسی یێن ل خوارێ بخوڤەدگریت:

1. دەستور رێکەکە بو رێکخستنا بکارئینانا دەستهەلاتێ، لێ ل عیراقێ دەستور بویە ئامرازەك بو ململانێ لسەر دەسهەلاتێ.
2. مێژوویا فیدرالیزما ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکا هاتە بەحسکرن، نیشاندانا تاقیکرنا سەرکەفتی یا مێژوویا فیدرالیزمیا ئەمریکی، و جەخت لسەر گرنگیا مفاوەرگرتن ژ سەربورا فیدرالیزمیا ئەمریکی کر، کو ئارمانجا وێ نەهێلانا دکتاتوریەتێ و پاراستنا مافێن مروڤی یە.
3. ل سەرانسەری جیهانێ دەستوور بو رێکخستن و برێڤەبرنا دەسهەلاتان دهێتە دارشتن،بەلێ ل عیراقێ، دەستوور بویە ئامرازەك بو ململانێ و ناکوکیێن سیاسی و هەڤرکی دناڤبەرا هێزێن سیاسیدا.
4. بنەمایێ سەرکەفتنێ ل سیستەمێ فیدرالیزمی ل ئەمریکا دەستهەلاتا دادپەروریێ بوویە، د دەمەکیدا ئەزموونا عیراقێ ب تەمامی بەروڤاژی ئەڤێ چەندێ بوویە.

پێشنیار:

1. پێدڤیە ئەنجومەنێ فیدرالیزمی پێک بهێت و بهێتە پەسەندکرن وەك میکانیزمەکێ سیاسی و یاسایی بو چارەسەرکرن و ئێکلاکرنا کێشەیان دناڤبەرا حکومەتا ناڤەندی و هەرێمێدا.
2. پێدڤیە پێکهاتنا دادگەها فیدرالیزمی دووبارە بهێتە هەلسەنگاندن چونکی ئەو دوماهیك دەزگەهێ دادپەروەرییە بو ئێکلاکرنا ناکوکیان. ژبەر کو فیدرالیزم نە بتنێ سیستەمەکە بو دابەشکرنا دەسهەلاتان، بەلکو چارچوڤەیەکێ یاساییە بو ئاڤاکرنا دەزگەهێن هەڤسەنگ کودەستپێشخەریێ دکەن د چارەسەرکرنا ئاریشاندا هێدی هێدی بەری بگەهیتە دادگەهێ.
3. بنەمایێن سەرەکیێن چارەسەرکرنا ئەڤێ کێشەیێ کو ژ ئەزموونا ئەمریکا هاتینە وەرگرتن ئەڤەنە:

• شیکار و رونکرنا بنیاتی بو دەستووری.
• فیدرالیزمیا هەڤکاری
• دلسوزیا دەستوری یا دوولایەن
• هەڤسەنگی د بکارئینانا بسپوریاندا.
• ئێکگرتنا دەزگەهان.

تەوەرێ دووێ: ئاریشا هەڤسەنگیا دامەزراوەیی د دەسهەلاتا یاسادانان فیدرالیزمیدا ل عیراقێ (ئەنجومەنێ فیدرالیزمی).

سمینار هاتە پێشکێشکرن ژ لایێ: پ. ه. د. رێنجبەر جميل شيخو

سمینارا ئەڤی تەوەری ئەڤان هزرێن سیاسی یێن ل خوارێ بخوڤەدگریت:

1. ژ25 وەلاتێن فیدرالیزمی، 22 ژوان سیستەمێ دوو ئەنجومەن هەیە، و هندەک ژوان وەک (دورگەها کەمەری) ئێك ئەنجومەن هەیە.
2. ئارمانج ژ هەبوونا ئەنجومەنێ دووێ برێڤەبرنا جوگرافیا فراوان یا وەلاتی یان برێڤەبرنا جیاوازیێن کومەلایەتییە د وەلاتیدا.
3. ل هندەك وەلاتان دەسهەلاتێن دەستوری د جیاوازن، هندەك جاران دەسهەلاتا ئەنجومەنێ پەرلەمانی (ئەنجومەنێ ئێکێ) پترە ژ ئەنجومەنێ هەرێمان (ئەنجومەنێ دووێ)، یان بەروڤاژی.
4. پێدڤیا ئەنجومەنێ فیدرالیزمی ل عیراقێ نە لسەر بنەمایێ جوگرافیە، بەلکو لسەر بنەمایێ جیاوازیا کومەلایەتییە ، ئاریشێن ئولی و نەتەوی گرێداینە ب پێکهاتەیان ڤە نەک ب هەرێم و جوگرافیێ ڤە، ئانکو ناکوکیێن ل عێراقێ دناڤبەرا پێکهاتەیان دایە.
5. هەتا نوکە ئەنجومەنێ فیدرالیزمی نە هاتیە دانان و ئێکە ژ کێماسیێن دەستوری، ئەڤەژی هەڤسەنگیێ دناڤبەرا پێکهاتەیێن فیدرالیزمی تێکددەت، لەورا پێدڤیە ئەنجومەنێ دووێ هەبیت بو پاراستنا هەڤسەنگی و پێکهاتەیان و پاراستنا سیستەمێ فیدرالیزمی ژ ناڤچوونێ.

پێشنیار:

• گرنگیا مفا وەرگرتنێ ژ نموونەیا ئەلمانی د رێکخستنا شێوازێ جێبەجێکرنێدا مافێ ڤیتویێ لسەر بڕیار و یاسایان.
• گرنگیا هەبوونا مافێ ڤیتویێ بو ئەنجومەنێ فیدرالییزمی بو پاراستنا مافێن پێکهاتەییان، پشتبەستن بنمونەیا بەلجیکی کو ڤیتویێ بکاردئینیت بو گەرەنتیکرنا مافێن پێکهاتەیان کو چ بریار دەرباز نابن کو زیانێ ب گەهینتە پيکهاتەیان .
• بنەمایێن دەولەتا فیدرالیزمی و تایبەتمەندیێن وێ پێتڤیە لسەر بنەمایێ هەڤسەنگیا دام و دەزگەهان بهێتەدانان، یان دێ کێشەیا بنیاتی بەردەوام بیت.
• باشترین چارەسەری بو چارەسەرکرنا کێشەیا فیدرالیزمیێ ل عێراقێ گوهورینا یاسایا ژمارە 61 ژ دەستوری کو پەیوەندیدارە ب دەسهەلاتا ئەنجومەنێ نوینەران، و چالاککرنا یاسایا ژمارە 65 کو تایبەتمەندە ب دامەزراندنا "ئەنجومەنێ فیدرالیزمی" لدیڤ سنور و تایبەتمندێن دەستوری. بێ هاڤێتنا ئەڤێ پێنگاڤێ، کێشەیێن فیدرالیزمیا عێراقێ دێ بەردەوامبن بێ چارەسەری.
• دامەزراندنا ئەنجومەنێ فیدرالیزمی نە بتنێ هەلبژارتنەکا سیاسیی یە، بەلکو پێدڤیەکا دەستورییە بۆ گەرەنتیکرا هەڤسەنگییا دام و دەزگەهان و دادپەروەریا یاسادانانێ ل عێراقێ.

تەوەرێ سێیێ: ئاریشا برێڤەبرن و دابەشکردنا سەروەت و سامانان دناڤبەرا حکومەتا فیدرالی و حکومەتا هەرێما کوردستانێدا.

سمینار هاتە پێشکێشکرن ژ لایێ د. زانا رەؤوف حەمە کریم، و هاتە نیشاندان ژلایێ د. سیپان جەمیل مستەفا

سمینارا ئەڤی تەوەری ئەڤان هزرێن سیاسی یێن ل خوارێ بخوڤەدگریت:

1. ئاریشا برێڤەبرن و دابەشکردنا سەروەت و سامان و ژێدەرێن سروشتی، ب تایبەتی نەفت و گاز، ئێکە ژ پرگرێکترین دوسەیێن دەستورێ عێراقێ یا سالا . 2005
2. یاسایا ژمارە 111، 112، 115 ژ دەستووری چارچوڤەیەکێ تيورى دانایە بو دابەشکرنا سامانان، بەلێ نەبوونا یاسایا نەفت و گازا فیدرالیزمی جێبەجێکرنا پراکتیکی ژ کارئێخست.
3. بریارێن دادگەها بلند یا فیدرالیزمی وەک (بریارا 59 سالا 2022 و بریارا 224 سالا 2023 ) ناڤەندگێریا برێڤەبرنا سامانان سەلماند، کو کێشەیێن دگەل هەرێمێ زێدەتر لێ کرن.
4. دەرئەنجامێن ئابووری و سیاسی بو ڤێ کێشەیێ ئەڤێن ل خوارێنە:
   - نە بوونا جێگریێ د بودجەیا گشتیدا.
   - زیانڤێکەفتنا پارێزگەهێن بەرهەمهێنەر بو نمونە بەسرا
   - زێدەکرنا ناکوکیان دگەل کۆمپانیێن چالاك یێن ل کوردستانێ کاردکەن.
5. نموونەیێن نیڤدەولەتی یێن برێڤەبرنا دابەشکرنا سامانان:

• نموونەیێن ناڤەندی (نێجێریا، رووسیا)
• نموونەیێن نەناڤەندی (ویلایەتێن ئێکگرتی، کەنەدا)
• نموونەیێن هەڤکاری (لژنەیێن هەڤپشک دناڤبەرا ناڤەند و هەرێمێدا).
• نموونەیا چارەسەری و قەرەبووکرنا دارایی

پێشنیار:

1. راستڤەکرنا دەستوری وەک چارەسەریا بنیاتی، ب رێکا:
   - راستڤەکرنا د یاسایا ژمارە 61 پەیوەندیدارە ب دەستهەلاتا ئەنجومەنێ نوینەرانڤە بو رێکخستنا پەیوەندیان و کێمکرنا ئێکلایێ د بریاراندا.
   - چالاککرن و دامەزراندنا ئەنجومەنێ فیدرالیزمی یاسایا ژمارە 65 گرنگیا دامەزراندنا لژنەیەکێ بو بنیاتدانانا ئەڤی ئەنجومەنی بو گەرەنتیکرا هەبوونا ژوورا دووێ یا یاسادانانێ کو نوینەراتیا بەرژەوەندیێن هەرێم و پارێزگەهان دکەت و رێگێریێ ل پێکدادانا دەستهەلاتا دارای دکەت.
2. بنیاتدانانا سندوقێن سامانێ سەربەخۆ:
   - وەک نموونەیا (نەرویچی).
   - بەرنامەیێن ڕێککەفتنا دارای (کەنەدا، ئەلمانیا).
   - یاسایێن توند بو برێڤەبرنا بودجە و رێگێریکرن ل پێکدادانا دەستهەلاتان.
3. پەسەندکرنا یاسایێن رێکخەرێن هاتینە پاشئێخستن: لەزکرن د نڤێسین و پەسەندکرنا یاسایا نەفت و گازا فیدرالیزمیدا بۆ بدوماهیک ئینانا نەچالاکا یاسایا ژمارە (112) و دیارکرنا میکانزمێن ئاشکەرا بو برێڤەبرنا هەڤپشک.
4. پابەندبوون ب بەندێ پترودولار و پشکێن پارێزگە و هەرێمێن بەرهەمهێنەر: دابینکرنا بڕێن دارایی یێن دەستبەجێ و راستەوخۆ بۆ پارێزگە و هەرێمێن بەرهەمهێنەر وەک (بەسرا)، بۆ قەرەبووکرنا زیانێن ژینگەهێ و تەندروستی و پەرەپێدانا بناغەیێ بنەرەت یێن خوجهیێ ب شێوەیەکی بەردەوام و بێ راگرتن.

دوماهیک و رەهەندێن چارەسەریێ:

• دامەزراندنا ئەنجومەنێ فیدرالیزمی وەک پێدڤیەکا دەستوری بو چارەسەرکرنا کێشەیا بنەرەت د سیستەمێ فیدرالیزمیدا ل عێراقێ.
• پەسەندکردنا بنەمایێن فیدرالیزمیا هەڤپشک و ئێکگرتنا ددامەزراندنا دەزگەهان بو چارەسەرکرنا زورینەیا ئاریشان دناڤبەرا ناڤەند و هەرێمێدا.
• مفا وەرگرتن ژ ئەزموونێن نیڤدەولەتی دڤی بواریدا (ئەمریکا، بەلچیکا، نەرویچ).
• دانانا میکانزمێن روون و ئاشکەرا بو دابەشکردنا سامانان بو گەرەنتیکرنا دادپەروەری وگەشەپێدانا هەڤسەنگ.
• پەرەپێدانا هەڤکاریێ دناڤبەرا ناڤەندێن ئەکادمی یێن ناڤخوی و نیڤدەولەتی بو پێشئێخستنا ڤەکولینێن پراکتیکی دەربارەی فیدرالیزمێ.