زانکۆیا دهۆک – ٢٨ـی چریا ئێكێ، ٢٠٢٥ – نڤیسینگەها راگەهاندنا زانکۆیێ |

زانکۆیا دهۆک (UOD) دەست ب رێورەسمێن پێنجەمین کۆنفرانسێ زانستیێ ناڤدەولەتیێ جینۆسایدا گەلێ کورد کر، کو ب ئامادەبوونا بەرێز سەرۆک مەسعود بارزانی و بەرێز مەسرور بارزانی، سەرۆکێ حکومەتا هەرێما کوردستانێ، و نوینەرێن بلند یێن سەرۆکاتیا کۆمارا عیراقێ و سەرۆک وەزیرانێ عیراقا فیدرال هاتە گێران.

ئەڤ کۆنفرانسە دوو رۆژان بەردەوام بوو، ل ژێر درووشمێ: "دۆكیومینتكرنا زانستی یا تاوانێن ئەنفالێ و گۆرێن بکۆم: بەرەڤ ناساندنا ناڤدەولەتی ب جینۆسایدا گەلێ کورد"، هاتیە تەرخانکرن بۆ بەلگەکرنا ئەکادیمی، شرۆڤەکرن، و بیرئینانا وان تاوانێن دژی گەلێ کورد هاتینە ئەنجامدان. کۆنفرانس کۆمەکا زانایێن ناڤدەولەتی، ڤەکۆلەر، رزگاربووی، ئەندام پەرلەمان، و بەرپرسێن بلند یێن حکومێ کومڤەدکەت.

کۆنفرانس ب هەڤکاریا چەندین دامەزراوەیێن ئەکادیمی یێن ناڤدار، ژ وان ژی زانکۆیا هەولێر یا پزیشکی، زانکۆیا سلێمانیێ، زانکۆیا پۆلیتەکنیکی یا هەولێرێ، زانکۆیا گەرمیان، زانکۆیا سەلاحەددین، زانکۆیا سۆران، زانکۆیا هەڵەبجە، و زانکۆیا چەرمۆ، و ب سەرپەرشتیا حکومەتا هەرێما کوردستانێ هاتە رێکخستن.

پەیڤا دەستپێکێ ژ لایێ د. یاسین کەریم ئەمین، سەرۆکێ کۆنفرانسى ژ زانکۆیا هەولێر یا پزیشکی، هاتە پێشکێشکرن، کو ب گەرمی بخێرهاتنا ئامادەبویان کر و تەکەز کر کو زانست رۆناهییا راستیێ یە بۆ دۆزا جینۆسایدێ. هەروەسا دیار کر کو ١٨٢،٠٠٠ کورد د ڤێ کارەساتێ دا گیانێ خۆ ژ دەست داینە و پشتراست کر کو ب پشتەڤانیا بەردەوام یا سەرۆکاتیا حکومەتا هەرێما کوردستانێ و سەرۆک مەسعود بارزانی، گەهشتن ب دادپەروەریێ بۆ قوربانیان هەر دێ یا ممکن و پێدڤی بیت.

د. داود سلێمان ئەتروشی، سەرۆکێ زانکۆیا دهۆک، ب ناڤێ زانکۆیێن پشکدار بخێرهاتنا ئامادەبویان کر و پابەندبوونا زانکۆیێ ب پاراستنا راستیێن دیرۆکی و پێشڤەبرنا لێکۆلینێن جینۆسایدێ دوپات کر. د. داود ئاماژە پێ دا کو پەروەردە و هەڤکاریا نێڤدەولەتی باشترین رێکا بەرەڤانیێ یە ئەم دشێین پێشکێشی گەلێ خۆ بکەین.

د رێورەسمان دا، چەندین پەیڤێن سەرەکی ژ لایێ سەرکردەیێن نشتیمانی ڤە هاتنە پێشکێشکرن، ژ وان ژی پەیڤەکا بهێز ژ لایێ بەرێز سەرۆک مەسعود بارزانی ڤە، کو تێدا باس ل رەهەندێن دیرۆکی یێن جینۆسایدا کوردان و هەولێن بەردەوام بۆ گەهشتن ب دادپەروەریێ کر. بەرێزی گەلێ کورد وەسف کر وەکو "گەلەکێ مەزن" کو ب گیانێ لێبۆرینێ و پابەندبوونا خۆ ب ئاشتیێ دگەل هەمی گەلان دهێتە نیاسین. هەروەسا تەکەز ل گرنگیا وێ چەندێ کر کو نڤشێن داهاتی ل سەر دۆزا کوردی یا هشیار بمینن.

سەرۆک بارزانی ئاماژە ب وێ چەندێ ژی کر کو ماددێ ١٣٢ ژ دەستوورێ عیراقێ حکومەتێ پابەند دکەت کو ب فەرمی دانپێدانێ ب جینۆسایدا گەلێ کورد بکەت و پشتەڤانیێ ل دادپەروەریێ بۆ قوربانیێن وێ بکەت.

هەروەسا، پەیڤێن دی ب ناڤێ رێزدار عەبدولەتیف رەشید، سەرۆک کۆمارێ عیراقێ، و رێزدار محەمەد شیاع ئەلسودانی، سەرۆک وەزیرانێ عیراقا فیدرال، ژ لایێ نوینەرێن وان ڤە هاتنە خواندن و تێدا تەکەز ل بەرپرسیارەتیا هەڤپشک بۆ دانپێدان و وەرگرتنا وانەیان ژ ڤێ دیرۆکا ب ئێش هاتە کرن.

پشتی دەستپێکا فەرمی، روینشتنێن زانستی ب پشکداریا پسپۆرێن ژ سەرانسەری عیراقێ، هەرێما کوردستانێ، و دەرڤە دەست پێ کر.

گفتوگۆ چەندین تەوەورێن سەرەکی بخۆڤەگرتن، ژ وان ژی:

• بەلگەکرنا جینۆسایدێ: بەلگەیێن پزیشکیا دادی، گۆرێن بکۆم، و پاراستنا بیردانکا گشتی.
• زیانێن مرۆڤی: ترۆما (برینێن دەرونی)، بیردانکا د ناڤبەرا نڤشان دا، و ساڕێژبوون د ناڤ رزگاربوی و خێزانێن زەرەرمەند دا.
• تاوان و دادپەروەری: رەهەندێن یاسایی، دەرونی، و زانستی یێن لێپرسین و دادپەروەریا ڤەگوهێز.

رۆژا دووێ ب روینشتنێن تێروتەسەل بەردەوام بوو کو تیشک ئێخستە سەر چەندین تەوەرێن سەرەکی. گفتوگۆیان ئەڤ خاڵە دیارکرن:

• رۆلێ زانستێ پزیشکیا داد یا مۆدێرن د نیاسینا قوربانیان و تاوانباران دا.
• گرنگیا راگەهاندنێ و کارێ چالاکڤانان د پاراستنا بیردانکێ و ب دەستڤەئینانا دانپێدانا ناڤدەولەتی دا.
• رێکێن یاسایی و سیاسی یێن پێدڤی بۆ مسۆگەرکرنا دادپەروەری و لێپرسینێ.

کۆنفرانس ب رێورەسمێن دوماهیێ ب دوماهی هات، کو تێدا د. ئەمیر چالی وەكیلی وەزارەتا خواندنا بلند ئامادەبوو، راسپاردەیێن کۆنفرانسى هاتنە خواندن، و رێورەسمێن رێزلێنانێ بۆ پشکدارێن دیار هاتنە گێران، و پەیڤێن دوماهیێ هاتنە پێشکێشکرن.

راسپاردەیێن فەرمی:

پێشکێشی سەرۆکاتیا کۆمارا عیراقێ، و سەرۆک وەزیرانێ عیراقا فیدرال، و پەرلەمانێ عیراقێ دهێنە کرن.

• دامەزراندنا سەنتەرەکێ نشتیمانی بۆ دۆکیومێنتکرنا تاوانێن جینۆسایدێ.
• تێکەلکرنا پزیشکیا داد د پرۆگرامێن خواندنا بلند دا.
• پشتەڤانیا داراییکرنا ڤەکۆلینێن بەراوردکاری ل سەر جینۆسایدا کوردان.
• دانانا پلانەکا ڤەکۆلینێ یا هەڤپشک د ناڤبەرا حکومەتا فیدرال و هەرێما کوردستانێ دا ل سەر جینۆسایدێ.
• ڤەکرنا خواندنێن بلند یێن تایبەتمەند د بوارێ پزیشکیا داد دا.
• دروستکرنا ئەرشیفەکێ دیجیتاڵ یێ نشتیمانی بۆ هەمی تۆمارێن جینۆسایدێ. (هاتە پێشنیاركرن ژ لایێ سەرۆكێ زانكۆیا دهۆك ڤه)
• پشتەڤانیکرن ل راپۆرتەکا سالانە ژ زانکۆیا دهۆک ل سەر ڤەکۆلینێن جینۆسایدێ.
• پێکینانا لژنەکا یاسایی بۆ بزاڤکرنێ بۆ ب دەستڤەئینانا دانپێدانا ناڤدەولەتی ب جینۆسایدێ.
• دەرکرنا یاسایەکا فیدرال کو ب فەرمی دانپێدانێ ب جینۆسایدا گەلێ کورد بکەت.
• مسۆگەرکرنا هەمی مافێن یاسایی و دارایی یێن رزگاربوی و خێزانێن وان.
• تێکەلکرنا دیرۆکا جینۆسایدێ د پرۆگرامێن خواندنێ یێن نشتیمانی دا.
• دامەزراندنا مۆزەخانەکا نشتیمانی بۆ جینۆسایدا گەلێ کورد.
• دەستنیشانکرنا رۆژەکا نشتیمانی یا فەرمی بۆ بیرئینانا جینۆسایدێ.
• بهێزکرنا رۆلێ راگەهاندنێ د بەلاڤکرنا هشیاریێ دا ل سەر دۆزا جینۆسایدێ.
• پێشکێشکرنا پشتەڤانیا دەروونی و جڤاکی یا تەمام بۆ قوربانی و خێزانێن وان.
• دامەزراندنا سندوقەکا نشتیمانی بۆ پشتەڤانیکرن ل هەڤگرتنا جڤاکی بۆ خێزانێن قوربانیان.

پاشی، د. فەلاح حەسەن. بەرپرسێ رێكخراوێن نەحكومی ل هەریما كوردستانێ، كو ئێك ژ ئامادەبوویێن رێورەسمێن بدوماهیكئینانێ بوو، راسپاردەیێن تایبەت پێشكێشكرن و تەكەزی ل وی چەندی كر كو سەنتەر و ڤەكۆلینین جینۆسایدی بهینە ئێكخستن دا كو كاریگەریەكا مەزنتر بخۆڤەبگرن.

سەرۆكی زانكۆیا دهۆك ل دوماهیێ ئامادەییا زانكۆیێ دیار كر بۆ هەر هەلویست و كارەكێ پرسا جینۆسایدا گەلێ كورد بگەهینیتە جیهانێ.

ئەڤ چالاکیە بوو جهێ پشتڕاستیەکا هەڤپشک کو جینۆسایدا گەلێ کورد وەکو پشکەکا زیندی د بیردانکا دیرۆکێ دا بمینیت و ببیتە بنەمایەک بۆ دادپەروەری و لێک نێزیکبوونێ.

[بۆ دیتنا رۆمالکرنا میدیایی و گەلەرییا وێنان کلیک ل ڤێرە بکە]

نڤیسینگەها راگەهاندنا زانکۆیێ – ٢٨ـی چریا ئێكێ، ٢٠٢٥

راپۆرت: فاطمە مەحمود عەلی

وێنەگر: عەلی حەبیب حەبیب