کۆنفرانسەکێ ناڤدەولەتی یێ هەڤپشک کو یاسازانان ژ سەرانسەری عیراقێ و دەرڤە کۆم دکەت بۆ چارەسەرکرنا ئاستەنگێن ڕێڤەبرنا فیدرالی

📍 دهۆک، عیراق - ٢٣-٢٤ نیسانا ٢٠٢٥ | راگەهاندنا زانکۆیا دهۆک

نڤیسینگەها ڕاگەهاندنا زانکۆیێ (UNPO) | ل ژێر سەرپەرشتیا سەرۆکاتیا دیوانا ئەنجومەنێ وەزیران، حکومەتا هەرێما کوردستانێ-عیراق، و ب چاڤدێریا جەنابێ وەزیرێ خواندنا بلند و ڤەکۆلینێن زانستی، و وەک پشكەك ژ دیتنا ستراتیجی بۆ پێشئێخستنا سەرکردایەتیا ئەکادیمی و پشكداریا ناڤدەولەتی، زانکۆیا دهۆک (UOD) ب سەرکەڤتیانە مێڤانداریا کۆنفرانسێ دووێ یێ ناڤدەولەتی یێ زانستی یێ هەڤپشک کریە ل دۆر جوداهی وهەڤگرتنێن یاسا دانانێ د دەولەتێن فیدرال دا، کو ل ٢٣-٢٤ـی نیسانا ٢٠٢٥ـێ ل سەنتەرێ کۆنفرانسێن زانکۆیا دهۆک هاتیە ب ڕێڤەبرن.

ئەڤ هەلكەڤتە ب هەڤپشکی ژ لایێ کۆلیژێن یاسا ل زانکۆیا دهۆک، زانکۆیا سەلاحەدین-هەولێر، و زانکۆیا سلێمانیێ هاتبوو ڕێکخستن، ل ژێر سەرپەرشتیا ڕاگرێن کۆلیژێن یاسایێ ل ٣ زانکۆیێن هەڤپشک د. ئەڤین خالد عەبدولڕەحمان، د. بەختیار سابر، و د. دانا عەبدولکەریم، ب ڕێز. ئەڤ بۆنەیا گرنگ ب ئامادەبوونا نوینەرێن حکومی و پارتێن سیاسی، ڕاگرێن كۆلیژان، مامۆستا و قوتابیان ب پشتەڤانیا ئەکادیمی و پشكداریا ١٤ زانکۆیێن گشتی و تایبەت یێن عیراقی، هەروەسا پسپۆر و شارەزایێن یاسایی یێن ناڤدەولەتی ب ڕێڤە چوویە.

🎓 ئێکگرتنا هزرا یاسایی بۆ پێشڤەچوونا فیدرالی

کۆنفرانس ل ژێر درۆشمێ "بڕێڤەبرنا کاریگەر و نویکرینا یاسایان  بۆ پاشەرۆژەکا باشتر" ب ڕێڤە چوو، کو ئاستەنگێن دەستووری و یاسایی یێن بەرامبەر دەولەتێن فیدرال هەلسەنگاند، ب تایبەتی ب فۆکەس ل سەر ڕەوشا یاسایی یا ئالۆز یا عیراقێ.

بابەتێن سەرەکی یێن گەنگەشێ ئەڤە بوون:

• دابەشکرنا دەسهەلاتێن یاسادانانێ د ناڤبەرا دەسهەلاتێن فیدرال و هەرێمی دا
• هەماهەنگیا یاسایی د ناڤبەرا پێکهاتەیێن ڕێڤەبرنێ یێن چەند قاتی
• شرۆڤەکرنا دەستووری و چارەسەرکرنا ناکۆکیێن فیدرالی
• مافێن مرۆڤی، پاراستنا کێمینەیان، و ڕێڤەبریا یاسایێ د چارچۆڤێ  فیدرالی دا

پەیڤێن ڕێورەسما ڤەکرنێ:

• د. دلشاد عەبدولجەبار حەلیم، هاریكارێ سەرۆکێ زانکۆیا دهۆک بۆ کاروبارێن کارگێڕی و دارایی
• د. سەباح ئیبراهیم وەیس، شیرەتکارێ وەزیرێ خواندنا بلند و ڤەکۆلینێن زانستی ل حکومەتا هەرێما کوردستانێ
• د. عەبدوڵڵا فازل حەمید، هاریكارێ ڕاگرا کۆلیژا یاسا ل زانکۆیا دهۆک، ئەندامێ لیژنا ئامادەکاریا کۆنفرانسی

ڕێورەسما ڤەکرنێ نمایشەكا فۆلکلۆری ب خۆ ڤە گرت کو کەلتوورێ کوردستانێ نیشاندا.

🧑‍⚖️ پشكداریەكا بەرچاڤ ژ عیراقێ و دەرڤە

کۆنفرانسی بخێرهاتن ل زێدەتر ژ ١٥٠ پشكداران کر، ژ وان ڕاگرێن کۆلیژێن یاسا، مامۆستا، ڤەکۆلەرێن دکتۆرایێ، پسپۆرێن یاسایی، دادوەر، و نوینەرێن ڕێکخراوێن پیشەیی یێن یاسایی.

ب تایبەتی، ڤەکۆلەرێن یاسایی یێن ناڤدەولەتی ژ وەلاتێن وەک لوبنان، عەرەبستانا سعودیێ، مەغرب، ڕووسیا، تورکیا، بەڕازیل، مەکسیک، فەرەنسا، و هندستانێ پشكداری د گەنگەشەیان دا کر ل سەر سیستەمێن یاسایی یێن بەراوردکاری و باشترین پراکتیکێن د چاکسازیا یاسایی دا.

🔹 ڕوینشتن د ١٤ پانێلان دا ل ٣ هۆلێن جودا هاتنە ڕێکخستن، دگەل پێشکێشکرنا زێدەتر ژ ٥٤ ڤەکۆلینان، کو نوینەراتیا پانۆرامایەکا بەرفرەهـ یا ئەکادیمی دکەن ل سەر فیدرالیزم، نەناڤەندیەت، پڕالیزما یاسایی، و سیاسەتێن ئێکگرتنێ.

تەوەرێن کۆنفرانسی: چارەسەرکرنا ناڤەرۆکا ئالۆزیا یاسایی ل عیراقێ

ڕوینشتنێن کۆنفرانسی ب هویربینی ل دۆر ستوونێن تەوەری یێن سەرەکی هاتنە ئاڤاکرن کو نیشاندەرێ ئاستەنگ و دەرفەتێن د ناڤ ڕەوشا یاسایی یا پێشکەڤتی یا عیراقێ دا نە. گەنگەشەیان کۆمەکا بابەتێن بەرفرەهـ هەلسەنگاندن، ژ وان:

• دوانیا یاسادانانێ و فیدرالیزم: شرۆڤەکرنا گرژیا د ناڤبەرا یاسایێن فیدرال و هەرێمی، و پێشنیارکرنا مێکانیزمێن هەماهەنگیا یاسایی بۆ پڕکرنا کەلێنێن دەستووری.
• شرۆڤەکرنا دەستووری و دەستهەلات: هەلسەنگاندنا دەستهەلاتێن دادگەها بلند یا فیدرال و دادگەهێن هەرێما کوردستانێ د شرۆڤەکرنا دەستهەلاتێن یاسایی یێن هەڤپشک دا.
• مێکانیزمێن یاسایی بۆ ڕێڤەبریا هەڤپشک: ڤەکۆلینا مۆدێلان بۆ دابەشکرنا دەستهەلاتێن تایبەت و هەڤپشک د ناڤبەرا ئاستێن جۆراوجۆر یێن حکومەتێ دا.
• یاسادانانا نەفت و سەرچاوەیێن سروشتی: گەنگەشەکرنا چارچۆڤێن یاسایی بۆ ڕێڤەبرنا دادپەروەرانە و وەبەرهێنان د کەرتێن نەفت و گازێ دا ل سەرتاسەری عیراقێ و هەرێما کوردستانێ.
• گوهۆڕینا دیجیتالی و ژێرخانا یاسایی: ڤەکۆلینا چەوا ڕێڤەبریا دیجیتالی دشێت پشتەڤانیا پێشکێشکرنا خزمەتگوزاریێن گشتی بکەت و پشتەڤانیا چاکسازیێن یاسایا ئیداری بکەت.

ڕێورەسما دوماهیئینانێ: دیتنەک بۆ چاکسازیا یاسایی و ئێکگرتنا ئەکادیمی

کۆنفرانسێ زانستی یێ هەڤپشک ب ڕێورەسمەکا ئاست بلند ب دوماهی پێ هات کو پشتی نیشاندانا ڤەکۆلینان هاتە ب ڕێڤەبرن. ڕێورەسم ب ئامادەبوونا د. داود سلێمان ئەترۆشی، سەرۆکێ زانکۆیا دهۆک، و د. فەرسەت ئەحمەد، وەزیرێ داد یێ حکومەتا هەرێما کوردستانێ، د. مەریوان سابر، نوینەرێ حکومەتا هەرێما کوردستانێ، دگەل ڕاگران، ڤەکۆلەرێن یاسایی، و نوینەرێن ژ زانکۆیێن پشكدار هاتە ب ڕێڤەبرن.

د دەمەکی دا کو نیشاندەرێ دروستیا ئەکادیمی و گیانێ هەڤکاریا کۆنفرانس بوو، د. شۆڕش حەسەن عومەر، سەرۆکێ لیژنا زانستی و ئەندامێ دەستەیا مامۆستایان ل زانکۆیا سلێمانیێ، خواندنا فەرمی یا ڕاسپاردەیێن کۆنفرانسێ پێشکێش کر. ڤان ڕاسپاردەیان ئاستەنگێن سەرەکی شرۆڤە کرن و چارەسەریێن پێشنیارکری بۆ هەماهەنگیا یاسایی د ناڤبەرا حکومەتێن فیدرال و هەرێمی ل عیراقێ پێشکێش کرن، جەخت ل سەر گرنگیا ڕوونبوونا دەستووری، هەماهەنگیا یاسایی، و پێویستیا سەربەخۆیا دادوەری د چارچۆڤێ فیدرالی دا کر.

ڕاسپاردەیێن سەرەکی یێن کۆنفرانسی:

١. ئێکگرتنا یاسایێن بارێ كەسایەتی ل عیراقێ

• بڕێیا دەرکرنا یاسایەکا ئێکگرتی یا خێزانێ کو بابەتێن بارێ كەسایەتی چارەسەر دکەت، هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا مافێن خێزانێ و بەرفرەهیا کەلتووری، نەژادی، و ئایینی د جڤاکێ دا دروست دکەت.

٢. دامەزراندنا مێکانیزمێن دەستووری بۆ یاسادانانێ

• پێویستیا دانانا بنەمایێن دەستووری یێن ڕوون کو پەرلەمانێ پابەند دکەن بۆ یاسادانانێ د دەمێن دەستووری یێن دیاریکری دا، ب تایبەتی د پەیوەندی ب یاسایێن فیدرال ڤە.

٣. ئێکگرتنا کۆدێن سزادانێ و پرۆسێجەران

• پێویستیا هەماهەنگکرنا یاسایێن سزادانێ و کۆدێن پرۆسێجەر د ناڤبەرا حکومەتا فیدرال و هەرێما کوردستانێ دا بۆ نیشاندانا سیاسەتێن یاسایی یێن هەڤپشک.

٤. کۆدکرنا ناکۆکیێن سیاسی ل عیراقێ

• بانگەشە بۆ کۆدکرنا مێکانیزمێن چارەسەرکرنا ناکۆکیێن سیاسی د ناڤبەرا پارتیان دا بۆ باشتر جێبەجێکرنا فیدرالیزمێ، ژ وان دامەزراندنا ئەنجوومەنێ ئێکەتیێ و دامەزراوێن دادوەری یێن فیدرال.

٥. چاکسازیا یاسادانانا نەفت و گازێ

• دەرکرنا یاسادانانا تایبەت بۆ ڕێکخستنا وەبەرهێنانا نەفت و گازێ، پشتراستکرنا گەشەپێدانا ئابووری یا هەڤسەنگ و پاراستنا ژینگەهێ.

٦. هەمواکرنا دەستوورا عیراقێ بۆ دەستهەلاتێن زێدەتر یێن هەرێمان

• بەخشینا مێکانیزمێن دەستووری بۆ هەرێمان بۆ گرێدانا پەیمانێن ناڤدەولەتی ب رێکخستنێ دگەل سەروەریا نیشتیمانی.

٧. یاسادانان بۆ چارەسەرکرنا کەلێنێن یاسایی ل هەرێما کوردستانێ

• دەرکرنا یاسایان بۆ چارەسەرکرنا زیانێن ژ یاسادانانێن بەتالکری (بۆ نموونە یاسایا ١٥ـێ ٢٠٠٨) پەیدا بووین، ب تایبەتی پشتی بڕیارێن دادگەها بلند یا فیدرال.

٨. جێبەجێکرنا ستانداردێن ڕێڤەبرنا ئیداری

• بکارئینانا ستانداردێن ئێکگرتی یێن ڕێڤەبریێ دەمێ نڤیسینا یاسادانانێ د دامەزراوێن فیدرال و هەرێمی دا.

٩. دامەزراندنا دەستەیەکا سەربەخۆ یا ناڤبژیڤانیا نیشتیمانی

• پێکئینانا دەستەیەکا بێ لایەن بۆ چارەسەرکرنا ناکۆکیێن د ناڤبەرا حکومەتێن فیدرال و هەرێمی دا، ب هەڤکاری دگەل ڕێکخراوێن ناڤبژیڤانیێ یێن ناڤدەولەتی.

١٠. ڕوونکرنا دەستهەلاتێن هەڤپشک و تایبەت

• جەخت  ل سەر هەڤکاریا یاسایی د ناڤبەرا حکومەتێن فیدرال و هەرێمی دا دەمێ بکارئینانا دەستهەلاتێن هەڤپشک و چارەسەرکرنا ناکۆکیێن دەستووری.

١١. هەڤسەنگکرنا ماف و ئازادیان

• ڕاسپاردە کو پەرلەمانێ کوردستانێ "پرەنسیپێ ژیرمەندیێ" بکاربینیت دەمێ جێبەجێکرنا یاسایێن فیدرال بۆ پشتراستبوون کو هەڤوەلاتیێن هەرێمێ مافێن خۆ پارێزراو بن.

١٢. چاکسازیا سیستەمێن ڕێڤەبریا دیجیتالی یا عیراقێ

• ڕاسپاردەکرن بۆ دیجیتالکرنا چارچۆڤێن ئیداری و خزمەتگوزاریێن عیراقێ، ژ وان داتابەیسێن خۆشگوزەرانیا نیشتیمانی، ساخلەمی، و ئاسایشێ.

🏆 ڕێزلێنان و سوپاسی

ل دوماهیا کۆنفرانسی، مەرتالێن ڕێزلێنانێ هاتنە پێشکێشکرن بۆ:

• مێڤان، ڕاگرێن زانکۆیێن پشكدار و هەڤپشكان

هەروەسا، باوەرنامێن ڕێزلێنانێ هاتنە دابەشکرن بۆ:

• ئەندامێن لیژنەیێن زانستی و ئامادەکاری
• ئەیڤدارێن مێڤان یێن دیار

ڕێورەسم ب دەربڕینا سوپاسداریێ بۆ هەمی ئامادەبوویان، پشكداران و ڕێکخەران دوماهی پێ هات، کو سەرکەڤتنا هەلكەڤتێ ڕوون کر د ئاڤاکرنا پلاتفۆرمەکا ئەکادیمی یا بهێز بۆ دیالۆگا یاسایی و چاکسازیێن پاشەرۆژێ.

وێنەكێ ب كۆم هاتە گرتن بۆ بیرئینانا دوماهیا سەرکەڤتی یا ڤێ کۆمبوونا ئەکادیمی یا گرنگ.

🤝 هەڤکاریا ستراتیجی و دیپلۆماسیا ئەکادیمی

ئەڤ کۆنفرانسێ کاریگەر ئێکسەر دگەل پلانا ستراتیجی یا زانکۆیا دهۆک ٢٠٢٣-٢٠٣٨ دگونجیت، ب تایبەتی د وارێن:

• پێشئێخستنا ڤەکۆلینێن یاسایی و فیقها بەراوردکاری
• بهێزکرنا ڕۆلێ مامۆستایێن یاسا د پێشڤەبرنا سیاسەتێ دا
• هاندانا ڤەکۆلینێن خواندنا بلند و پشكداریا قوتابیان 
• بهێزکرنا پەیوەندیێن د ناڤبەرا ئەکادیمیا و دامەزراوێن یاسایی یێن حکومی
• مێڤانداریکرنا بۆنەیێن ئەکادیمی یێن ستانداردا ناڤدەولەتی ل دهۆکێ

📌 ڕۆلێ زانکۆیا دهۆک وەک ناڤەندەکا ڤەکۆلینێن یاسایی

ئەڤ کۆنفرانسە پتر ڕۆلێ زانکۆیا دهۆک جێگیر دکەت وەک پێشەنگەکێ نیشتیمانی د دیالۆگا ئەکادیمی، گەنگەشا دەستووری، و ئاڤاکرنا کاپاسیتەیا دامەزراوەیی د وارێ یاسایی دا - کو زانکۆیا دهۆک  د ناڤەندا گۆتوبێژێن چاکسازیا یاسایی و ئێکگرتنا فیدرالی یا عیراقێ دا دادنیت.

📎 بۆ دیتنا  ئەجێندایا تەمام و نامیلکە یا کۆنفرانسی: لینک

📸 دیتنا گرنگترین وێنەیێن كۆنفرانسی  ڕۆژا ١، ڕۆژا ٢

🔍 پەیڤێن سەرەکی:

• کۆنفرانسێ یاسایی یێ زانکۆیا دهۆک
• فیدرالیزم و جوادهیا یاسایی ل عیراقێ
• کۆلیژێن یاسا ل کوردستان و عیراقێ
• دەستپێشخەریێن چاکسازیا یاسایی یا ئەکادیمی
• دیتنا ستراتیجی یا زانکۆیا دهۆکی بۆ ڤەکۆلینێن یاسایی

راگەهاندنا زانکۆیا دهۆک، ٢٤ـی نیسانا ٢٠٢٥ـێ

📝 ڕاپۆرت ژ لایێ : فاطمە محمود عەلی

📸 وێنەگرتن ژ لایێ:

• عەلی حەبیب حەبیب
• هەرمان جانگیر ئەحمەد
• حسێن ئیسماعیل محەمەد
• محەمەد عەبدولکەریم تاهر