ڤەکۆلینا نوو بەلاڤبوونا بەرفرەه یا کێماسیا ڤیتامین D د ناڤ ژنێن دووگیان یێن دهۆکێ دا دیار دکەت

ڤەکۆلینەکا پێشەنگ ژ لایێ د. ئەڤین حەسەن مستەفا ژ کۆلێژا پزیشکی (CMED)، زانکۆیا دهۆکێ (UOD)، تێگەهشتنێن گرنگ ل سەر رەوشا خۆراکی یا ژنێن دووگیان ل دەڤەرێ ئاشکرا کریە. د گۆڤارا Cureus دا بەلاڤ بوویە، ڤەکۆلینا ب ناڤێ "هەلسەنگاندنا ئاستێن ڤیتامین D، ڤیتامین B12، و فۆلات د ناڤ ژنێن نوو دووگیان دا" کێماسیێن بەرفرەه یێن ڤیتامینان دیار دکەت، و جەختێ ل سەر پێدڤیا باشترکرنا ستراتیجیێن چاڤدێریا تەندروستیا بەری ژدایکبوونێ دکەت.

🔗 دەستڤەئینانا ڤەکۆلینا تەمام: DOI: 10.14238/pi64.4.2024.339-49

دیتنێن سەرەکی ژ ڤەکۆلینێ

ڤەکۆلینا بەرفرەه، کو د ناڤبەرا ئەیلوولا ٢٠٢٢ و چریا ئێکێ ٢٠٢٣ێ ل نەخۆشخانا کوردستان یا تایبەت ل دهۆکێ هاتیە ئەنجامدان، شرۆڤەکرنا ١٥٠ ژنێن دووگیان یێن ژیێ وان د ناڤبەرا ١٨ و ٤٥ سالان دا کریە. ب بکارئینانا ئامیرێ شرۆڤەکرنا کیمیایی یا کلینیکی یا ئۆتۆماتیک (COBAS e 411)، تیمێ ڤەکۆلینێ پیڤانا ئاستێن ڤیتامین D، ڤیتامین B12، و فۆلات کریە، کو هەمی ژ بۆ ساخلەمیا دایک و زارۆکی پێدڤی نە.

🔍 دیتنێن سەرەکی:

• کێماسیا ڤیتامین D: بابەتەکێ جهێ نیگەرانیێ ٦١.٣٪ ژ بەشداربوویان ئاستێ ڤیتامین D کێمتر ژ ٢٠ نانۆگرام/میلیلیتر هەبوو، کو نیشانا کێماسیێ یە. ٢٦٪ ئاستێن نە تێر (٢٠-٢٩ نانۆگرام/میلیلیتر) هەبوون. تەنها ١٢.٧٪ ئاستێن تێر یێن ڤیتامین D (٣٠-١٠٠ نانۆگرام/میلیلیتر) هەبوون.
• ئاستێن ڤیتامین B12: کێماسیا ناڤنجی هاتە دیتن ٢١.٣٪ ژ ژنێن دووگیان ئاستێن کێم (<٢٠٠ پیکۆگرام/میلیلیتر) هەبوون. ٧٨.٧٪ ئاستێن نۆرمال هەبوون.
• ئاستێن فۆلات: پرانیا وان گونجای، دگەل هندەک کێماسیێن سڤک ٢٪ کێماسیا ناڤنجی یا فۆلات (٢-٣ نانۆگرام/میلیلیتر) هەبوو. ٩.٣٪ کێماسیا سڤک (٣-٦ نانۆگرام/میلیلیتر) هەبوو. چ حالەتێن کێماسیا گران یا فۆلات (<٢ نانۆگرام/میلیلیتر) نەهاتنە تۆمارکرن.

زێدەباری، ڤەکۆلینێ پەیوەندیەکا لاواز یا نێگەتیڤ د ناڤبەرا ژیێ دایکێ و ئاستێن فۆلات دا دیت، کو دیار دکەت کو ژنێن دووگیان یێن تەمەن مەزنتر دبیت کو ئاستێن فۆلات یێن کێمتر هەبن.

کارتێکرن ل سەر ساخلەمیا دایک و زارۆکی

بەلاڤبوونا بەرفرەه یا کێماسیا ڤیتامین D د ناڤ ژنێن دووگیان دا ب تایبەتی جهێ نیگەرانیێ یە، ژبەر ڕۆلێ وێ یێ گرنگ د هەلمژینا کالسیۆمێ، کارکرنا بەرگریێ، و گەشەکرنا هەستیێن زارۆکی دا. کێماسی د دەمێ دووگیانیێ دا هاتیە گرێدان ب شەکرێ دووگیانیێ، پرێ-ئێکلامپسیا، و کێشا کێم یا ژدایکبوونێ.

د دەمەکی دا کو کێماسیێن ڤیتامین B12 و فۆلات کێمتر بوون، هەردوو ژ بۆ گەشەکرنا بۆریا دەماران و پێشگیریا نەئاسایی یێن زگماکی گرنگ ن. ئەڤ ڤەکۆلینە جەختێ ل سەر پێدڤیا لەزگین یا چاڤدێریا بەردەوام یا بەری ژدایکبوونێ و تەمامکەران دکەت داکو ئەنجامێن باشتر یێن ساخلەمیا دایک و زارۆکی بهێنە دەستەبەرکرن.

چەوا ئەڤ ڤەکۆلینە دگەل دیتنا ستراتیژی یا زانکۆیا دهۆکێ هەڤتەریب ە

ئەڤ ڤەکۆلینە بەشەکێ سەرەکی یە ژ پلانا ستراتیژی یا زانکۆیا دهۆکێ ٢٠٢٣-٢٠٣٨، کو گرنگیێ ددەتە پێشڤەبرنا ڤەکۆلینێن تەندروستیا گشتی و بهێزکرنا خزمەتێن تەندروستیێ ل هەرێما کوردستانێ.

🔹 دەستپێشخەریێن سەرەکی دگەل ئارمانجا زانکۆیێ:

هشیاریا تەندروستیا گشتی: بلندکرنا هشیاریێ ل سەر خۆراکا بەری ژدایکبوونێ و مەترسیێن گرێدایی ب کێماسیان. گەشەپێدانا سیاسەتان: هەڤکاری دگەل پێشکێشکەرێن خزمەتێن تەندروستیێ بۆ گەشەپێدانا ڕێبەرێن چاڤدێریا بەری ژدایکبوونێ. فرەهکرنا ڤەکۆلینێن داهاتی: هاندانا ڤەکۆلینێن مەزنتر بۆ دیارکرنا ئەگەرێن سەرەکی یێن ڤان کێماسیان و چارەسەریێن گونجای.

زانکۆیا دهۆکێ پابەند ە ب پێشخستنا ڤەکۆلینان د وارێ ساخلەمیا دایکان دا، و دەستەبەرکرنا وێ چەندێ کو دایکێن دووگیان پشتەڤانیا خۆراکی و ڕێنیشاندانا کلینیکی یا گونجای وەردگرن.

بانگەوازا کار:

باشترکرنا چاڤدێریا خۆراکی یا بەری ژدایکبوونێ

داخواز ژ پسپۆرێن تەندروستیێ و سیاسەتدانەران دهێتە کرن کو ل دویڤ ڤان دیتنان کار بکەن:

چاڤدێریا بەردەوام - تێکەلکرنا پشکنینا ئاستێن ڤیتامین D، B12، و فۆلات د چاڤدێریا بەری ژدایکبوونێ دا بۆ دیارکرن و پێشگیریا کێماسیان د دەمەکێ زوی دا. تەمامکەرێن ئارمانجکری - دەستەبەرکرنا کو ژنێن دووگیان یێن د بن مەترسیێ دا تەمامکەرێن گونجای یێن ڤیتامین و کانزایان وەردگرن. هەلمەتێن هشیارکرنا گشتی - پەروەردەکرنا ژنێن دووگیان ل سەر گرنگیا خۆراکا دروست د دەمێ دووگیانیێ دا.

ب ڕێیا ڤەکۆلین و هشیاریا بەردەوام، زانکۆیا دهۆکێ ب چالاکی بەشداریێ د باشترکرنا خزمەتێن تەندروستیا دایکان دا دکەت ل هەرێما کوردستانێ و دەرڤەی وێ.

سەرچاوە و خواندنێن زێدەتر 

• 🔗 ڤەکۆلینا سەرەکی: PubMed 
• 🔗 ڕێبەرێن ڕێکخراوا تەندروستیا جیهانی (WHO) ل سەر خۆراکا دایکان: WHO 
• 🔗 ناڤەندێن کۆنترۆلا نەخۆشیان و پێشگیریێ (CDC) - دووگیانی و خۆراک: CDC

📢 پەیڤێن سەرەکی بۆ دیارکرنێ 

• خۆراکا بەری ژدایکبوونێ ل کوردستانێ 
• کێماسیا ڤیتامین D د دووگیانیێ دا 
• ڤەکۆلینێن ساخلەمیا دایکان ل زانکۆیا دهۆکێ 
• فۆلات و ڤیتامین B12 د ناڤ ژنێن دووگیان دا 
• ڤەکۆلینێن پزیشکی ل زانکۆیا دهۆکێ

بۆ زانیاریێن زێدەتر و دەستڤەئینانا ڤەکۆلینا تەمام، سەرەدانا: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39364513/ بکە

• نڤیسینگەها ڕاگەهاندنا زانکۆیا دهۆکێ | ئەیلوولا ٢٠٢٤ 
• نڤیسەر: دیلان مەجید ڕۆستەم