٢٢ـی چریا دووێ، ٢٠٢٥، نڤیسینگەها ڕاگەهاندنا زانکۆیێ | پشکا دارستان ل کۆلیژازانستێن ئەندازیاریا چاندنێ ل زانکۆیا دهۆک، ب گەشەپێدانا زانست و ب رێڤەبرنا بەردەوام یا سیستەمێن ژینگەها دارستانان پابەندە. ب رێیا فێرکرن، ڤەکۆلین و پشکداریکرنا جڤاکی، پشک پشکداری د پاراستنا سەرچاوەیێن سروشتی و دارێژتنا ستراتیژیەتان دا دکەت بۆ بەرهنگاربوونا گوهۆرینێن کەشوهەوای، کێمبوونا فرەجانیا بایۆلۆژی و تێكچوونا ئاخێ

ل گۆری ڤی ئەرکی، زانکۆیا دهۆک ب شانازی ڤە رادگەهینیت کو د. جوتیار جاسم محەمەد، پروفیسورێ هاریکار ل پشکا دارستانێ، ڤەکۆلینەكاا زانستی یا پێشەنگ د گۆڤارا ناڤدار یا Springer Nature دا بەلاڤکریە، کو فاکتەرێ كاریگەریا وێ 7.2 یە.

لینکێ ڤەکۆلینێ د Springer Nature دا:
https://doi.org/10.1007/s40725-025-00252-w

دەربارەی ڤەکۆلینێ و ئەنجامێن وێ

ناڤونیشانێ ڤەکۆلینێ پێكدهێت ژ: "دارێن رەسەت ل دەڤەرا دەریایا ناڤەراست: بەلاڤبوون، هەمەجۆری و ئاستەنگێن پاراستنێ".
ئەڤ ڤەکۆلینە رووپێڤیەکا گشتگیر بۆ جۆرێن دارێن رەسەن ل ٣٩ هەرێمێن دەریایا ناڤەراست ژ لایێ ئاڤوهەوا و ژینگەهێ ڤە دکەت، کو باکوورێ ئەفریقیا، رۆژئاڤایا ئاسیا و باشوورێ ئەوروپا بخۆڤەدگریت. ڤەکۆلینێ ٤٩٦ جۆر و ١٤٧ ژێر-جۆر (Subspecies) تۆمارکرینە، و دیاركریە کو بەلاڤبوونا جۆرێن داران ل سەرانسەری دەڤەرێ گەلەک یا نە ئێكسانە؛ بۆ نموونە هندەک خێزانێن رووەكی وەک (Rosaceae) د زاڵن، ل دەمەکی دا گەلەک خێزانێن رووەكی یێن دی کێمتر ژ ١٪ یا جۆران بخۆڤەدگرن.

هەروەسا ڤەکۆلین ئاماژە ب کێماسیێن مەزن د زانیاریان دا دکەت، ب تایبەت سەبارەت ب هەلسەنگاندنا مەترسیا ژناڤچوونێ (Extinction risk)، کو بۆ نێزیکی نیڤێ جۆران بەردەست نینە، هەروەسا داتایێن هەمەجۆریا بۆماوەیی (Genetic diversity) کو بۆ دوو ژ سێ یێن وان جۆرێن هاتینە پشکنین بەردەست نینن. ئەڤ دەرەنجامە دوپاتیێ ل سەر پێتڤیێن گرنگ یێن پاراستنێ و گرنگیا هەماهەنگیا هەرێمی دکەن.

گونجان ل گەل پلانا ستراتیژی یا زانکۆیا دهۆک

ئەڤ بەلاڤکرنە ب شێوەیەکێ راستەوخۆ پشتەڤانیێ ل پێشینەیێن ستراتیژی یێن زانکۆیا دهۆک دکەت، ب تایبەت د بوارێن:

• هەڤکاریا ڤەکۆلینێن ناڤدەولەتی.
• دۆمداری و چاڤدێریا ژینگەهێ.
• کاریگەریا زانستی ل ئاستێن جیهانی.

ب پشکداریکرن د ڤەکۆلینەکا ناڤدەولەتی یا بهێز دا ل دۆر هەمەجۆریا زیندەیی و پاراستنێ، کارێ د. جوتیار رۆلێ زانکۆیا دهۆک وەک سەرکێشەکێ هەرێمی د زانستێن ژینگەهی دا بهێزدكەت و ل گەل پابەندبوونا دومدرێژا زانکۆیێ یە بۆ پێشئێخستنا ڤەکۆلینێن کو چارەسەریێ بۆ ئاستەنگێن ژینگەهی یێن جیهانی دبینن.

ئەڤ بەلاڤکرنە دەستکەڤتەکێ گرنگە هەم بۆ د. جوتیار و هەم بۆ زانکۆیا دهۆک، و نیشانا کاریگەریا ب هێز یا زانکۆیێ یە ل سەر ڤەکۆلینێن زانستی یێن جیهانی. کارێ د. جوتیار نموونەیەکە بۆ دلسۆزیا زانکۆیێ بۆ نایابی، نوێگەری و لێگەڕیان ب دویڤ زانینێ دا کو خزمەتا جڤاکێ ناڤخۆیی و ناڤدەولەتی بکەت.

زانکۆیا دهۆک پیرۆزباهیێن گەرم ئاراستەی د. جوتیار جاسم محمد دکەت بۆ ڤێ دەستكەڤتا ئەکادیمی یا دیار و بۆ نوینەراتیكرنا زانکۆیێ ب شێوەیەکێ نایاب ل گۆڕەپانا ڤەکۆلینێن ناڤدەولەتی.

لینکێ ڤەکۆلینێ د Springer Nature دا:
https://doi.org/10.1007/s40725-025-00252-w

نڤیسینگەها ڕاگەهاندنا زانکۆیێ، ٢٢ـی چریا دووێ، ٢٠٢٥
ڕاپۆرت: فاطمە محمود علی، بلند ج. ح. همبی